œ РУМИ – Избрани песни 

 

 

 

Начинот на кој што водиш љубов

е начинот на кој Бог ќе биде со тебе.

 

 

Поет, филозоф, мистик, вљубеник. Вистинското име на Руми е Џелалудин Балкхи (исто, Џалал ел-Дин Балкх-и, ’од Балкх’). Се родил на 30-ти септември, 1207 г., во Балкх, во провинцијата Корасан, дел од сегашен Афганистан, тогашен дел од Персиската империја. Помеѓу 1215-та и 1220-та, тој и неговото семејство побегнале пред заканата од инвазија на Монголите и емигрирале во Конја, во областа Рум во денешна Турција. Нешто подоцна станал познат како ’Руми,’ што значи ’од Рум’.

Татко му, Бахаудин Валад, бил теолог и мистик од денес непозната школа, чиј Маариф (Maarif), збирка на белешки, дневнички записи, служби и чудни описи за визионерски искуства, изненадуваат со сензуалната слобода во огласувањето на личното единство со Бога. Руми се запознал со татковиот таен внатрешен живот преку неговиот поранешен ученик Бурханудин Махакик. Бурхан и Руми ги изучувале и мистичките поетите Хаким Санаи и Фаридудин Атар, чии книги исто опишувале необични духовни зближувања во љубов со бога.

По татковата смрт, Руми ја презел неговата улога на шеик во дервишката учена заедница во Конја. Водел сосем вообичаен живот на религиозен научник – поука, медитација, помош на сиромасите - се’ до 1244 г., кога еден патувачки дервиш од Табриз влегол во неговиот живот и го променил од корен.

Таа есен, Руми сретнал туѓинец кој му поставил едно единствено прашање. Овој незнајник бил Шамс (Шамс-и Табризи), кој го имал пропатувано Блискиот Исток во потрага и молитва по некого кој “би го издржал неговото друштво.“ Некаков глас му се јавил на Шамса, “А што ќе дадеш во замена?“ “Својата глава!“ „Оној кого го бараш е Џелалудин од Конја.“ Прашањето кое Шамс му го поставил на Руми, го вџашило учениот. Не е сосема сигурно што точно било прашањето, но според најверодостојните преданија, Шамс прашал кој бил поголем, Мухамед или Бестами, оти Бестами рекол, ’Колку е голема мојата слава,’ додека Мухамед признал во својата молитва кон бога, ’Не Те познаваме колку што би требало.’ Руми ја слушнал длабочината од која ова прашање извирало и паднал на земја. На крај успеал да одговори дека Мухамед бил поголем, бидејќи Бестами голтнал една голтка од божественото и тука запрал, а за Мухамеда патот постојано се отворал.

После оваа размена, Шамс и Руми станале неразделни пријатели, префрлајќи се во еден свет на чисти, мистички разговори. Нивното пријателство е мистерија сама по себе. Минувале месеци заедно без никакви човечки потреби. Овој екстатички интензивен однос направил учениците на Руми да се почувствуваат запоставени; сеќавајќи ја зловолноста околу себе, Шамс исчезнал. Веројатно токму исчезнувањето на Шамс сторило мистички творец од Руми: во тој период тој почнал да пишува стихови, да слуша музика и да пее. Некои тврдат дека токму тогаш го измислил денес познатиот дервишки екстатички танц со вртење во круг. Во многу свои песни, Руми ја опишува љубовта кон Шамс, „Пријателот“ и болот од неговиот губиток е истороден со љубовта и разделбата од Бога.

Откако вести за Шамс му дошле од Дамаск, синот на Руми, Султан Велад, бил пратен да го доведе назад од Сирија, та мистичкиот разговор, или сохбет (sohbet), започнал пак. Шамс се оженил со девојка израсната во фамилијата на Руми. По второто исчезнување на Шамс (најверојатно бил убиен) и еден период на потрага по својот загубен пријател, Руми дошол до заклучок дека Шамс станал дел од него. Во следните триесетина години, тој сметал дека кога пишувал, тоа Шамс низ него пишувал, та ја нарекол својата огромна збирка (3,230 газали, 35,000 стиха; 44 тарџијат, песни создадени од две или повеќе газали, вкупно 1,700 стиха: и 2,000 рубијати) Divan-i-Shams-i Tabris-i, Збирката на Шамс од Табриз.

По смртта на Шамс, Руми имал уште два мистички пријатела, прво Саладин Заркуб, златар, а потоа, по смртта на Саладин, Хусам ал-Дин Чалаби, писар и ученик на Руми. Руми го посочил Хусама како извор на своето шестотомно мајсторско дело Меснавија (Mathnawi, или Mathnawî-yé Ma`nawî, што значи ’римувани куплети со длабоко духовно значење’). По дванаесет години работа на ова дело, Руми умрел на 17-ти декември 1274.

         

Кон преводот

 

Преводот на македонски јазик воглавно потекнува од англиската верзија на Коулмен Баркс[1], верзија позната по читливост и поетичност. Самиот Баркс е суфист кој не говори персиски ниту арапски, но умешноста во препејувањето ја направи неговата збирка Избрани песни од Руми најпопуларна книга на поезија во САД и Британија. Соработката на Баркс со Џон Мојн, ирански имигрант и професор по лингвистика, и’ дава веродостојност на неговата збирка преводи на Руми. Руми на Баркс е негов избор од сопствените пообемни преводи на Меснавија и препеви на постари транслитерации на оријентологот Р.А. Николсон и други. Инаку, мојот препев се основа и на консултација со други избори и верзии, како..... и коментарите на Ибрахим Гамард од Дар-ал-Маснави.

Постојат многу независни преводи на перискиот мистик и секој зафаќа различен агол на поезијата, нудејќи различни толкувања на делото. При поетскиот превод, секогаш е прашање на избор помеѓу прецизното значење (транслитерација) и поетичноста на речта (препев). Една транслитерација би опфатила серија на коментари и верзии на секој стих. Се решив за поетичноста, и однапред го предупредувам читателот дека секое толкување на Руми, моето сигурно, е нецелосно. За мене беше битно да делува, да заразува со занес. „Сакам пламтење, пламтење,“ вели Богот на Руми во Мојсеј и овчарот. Искрено се надевам дека барем малку успеав да го пресоздадам духот на Руми во македонскиот јазик. Воедно се надевам дека други, повеќе упатени од мене во персискиот јазик и книжевност, ќе се поттикнат да направат поверен превод или препев на овие безвремени стихови.

 

 

 

 

 

 

КОЈ ТОА ГОВОРИ НИЗ МОЈАТА УСТА?

 

 

Цел ден мислам на ова, а потем ноќе го кажувам,

од каде ли дојдов овде и што тоа треба да правам?

Немам претстава.

Душата ми е од другаде, сигурен сум во тоа,

и имам ниет таму да завршам.

 

Ова пијанство отпочна во некоја друга меана.

Кога ќе се вратам таму,

ќе бидам сосем трезен. Во меѓувреме,

како птица сум од друго поднебје, седам во овој птичјарник.

Доаѓа денот кога ќе одлетам,

но кој е сега овој во моево уво што ми го слуша гласот?

Кој тоа говори со мојава уста?

 

Кој гледа низ моиве очи? Што е душата?

Не можам да престанам да се прашувам.

Да можев да пробам само една голтка од одговорот,

ќе побегнев од оваа зандана за пијаници.

Не дојдов овде по своја волја, та ниту можам така да заминам.

Кој ли ме донел овде ќе мора и дома да ме врати.

 

Поезијава. Никош не знам што ќе речам.

Не ја планирам.

Кога сум вон нејзината реч,

мошне сум тивок и ретко воопшто зборувам.

 

 

œ

 

Имаме огромна бочва вино, но не и чаши.

Тоа е сосем во ред со нас. Секое утро

Сјаеме, и навечер сјаеме пак.

 

Велат дека нема иднина за нас. Во право се.

Тоа е сосем во ред со нас.

 

œ

 

 

ЗАЕДНИЦА НА ДУХОТ

 

 

Има една заедница на духот.

Придружи и’ се и сети ја радоста

на прошетка по бучна улица

и на бидување бука.

 

Испиј си ја сета страст

и биди срамота.

 

Затвори ги обете очи

да видиш со другото око.

 

Рашири ги рацете

ако сакаш да те прегрнат.

 

Седни во кругов.

 

Престани да се однесуваш ко волк

и осети ја љубовта на овчарот како те полни.

 

Ноќе, љубената твоја лунѕа.

Не прифаќај утеха.

 

Затвори ја устата за храна.

Вкуси ја љубената уста во својата.

 

Офкаш, „Таа ме остави.” „Тој ме остави.”

Уште дваесет ќе дојдат.

 

Испразни се од грижи.

Мисли на оној кој ја создал мислата!

 

Зошто остануваш во затворот

кога вратата е ширум отворена?

 

Излези од јазолот на уплашените мисли.

Живеј во тишина.

 

Потечи се’ удолу во круговите на битието

што секогаш се шират.

 

œ

 

 

ДЕТСКА ИГРА

 

Слушни го поетот Санаи

кој живеел повлечено: „Не талкај надвор по патот

во вознес. Преспиј во меаната.“

 

Кога пијаниот заталкува на улица,

децата си играат мајтап со него.

          Паѓа тој во калта.

Поаѓа по секој и било кој пат.

          Децата го следат

без да го знаат вкусот на виното, без да знаат како

е да си опиен. Сите луѓе на земјава

се деца, освен неколку малубројни.

Никој не е возрасен освен оние слободни од жедба.

 

Бог рече,

          „Светот е игра, детска игра,

а вие сте децата.“

          Бог ја зборува вистината.

Ако не сте ја оставиле детската игра,

како можете да бидете возрасни?

          Без чистина на духот,

ако сеуште сте среде сладострастие и алчност

и други желби, како деца сте

што си играат водење љубов.

          Се борат

и се тријат едно од друго, но тоа не е однос (соншај, секс)!

 

Исто и со војните на човештвото.

Кавги се со играчки-мечови.

Без смисла, сосем бесплодни.

 

Како деца на дрвени коњчиња, војниците тврдат дека го јаваат

Борак, ноќниот коњ на Мухамед, или Дулдул, неговото муле.

 

Твоите дела не значат ништо, љубовта и војната што ги водиш.

Се држиш за панталоните и се риташ наоколу,

ти-ра-ри, ти-ра-ра.

 

Не чекај да умреш за да го согледаш ова.

Препознај дека твојата вообразба и твоето мислење

и твоите сетила се трски

што децата ги сечат и се преправаат дека им се коњи.

 

Знаењето на мистичките вљубеници е инакво.

Искуственото, сетилното, науките

се како магаре натоварено со книги,

или како шминка врз женска шминка.

          Се брише.

Но ако правилно го подигнеш својот товар, ќе израдува.

Не си го носи знаењето-товар од себични причини.

Порекни ги жедбите и своеглавоста,

и можеби вистински ждребец ќе се појави под тебе.

 

Не се задоволувај со името ХУ,

со само збоорви за тоа.

 

Искуси го тоа дишење.

Од книгите и зборовите доаѓа мечта,

а понекогаш, од мечтата доаѓа единство.