Морис Бланшо: Просторот на книжевноста (Maurice Blanchot: The Space of Literature/L'espace literaire) - книжевна студија (превод од англиски).
МОРИС БЛАНШО: ПРОСТОРОТ НА КНИЖЕВНОСТА
Една книга, дури и фрагментарна, има средиште кое ја привлекува. Ова средиште не е фиксирано, туку е изместено од притисокот на книгата и околностите на нејзиното настанување. Сепак, тоа е истовремено постојано средиште кое, доколку е автентично, се изместува себеси, додека останува исто и секогаш поцентралено, поскриено, понесигурно и позаповедно. Оној кој пишува пишува од жедба по овој центар и од незнаење. Сосем е можно чувството на допир на центарот да биде илузија на достигнување. Кога книгата во прашање има цел да толкува, постои еден вид на методолошка верба во најавата кон која точка таа изгледа се движи: овде, кон страниците насловени Погледот на Орфеј.
СУШТЕСТВЕНАТА САМОТИЈА
Изледа дека учиме нешто за уметноста секогаш кога искусуваме што зборот самотија е сочинет да означи. Овој збор е мошне злоупотребуван. Сепак, што значи изразот да се биде сам? Кога е човек сам? Поставувањето на ова прашање не треба едноставно да н# одведе во меланхолични размислувања. Самотијата како што светот ја разбира е болка која овде не бара понатамошни коментари.
Немаме намера да се повикаме ниту на самотијата на уметникот - онаа за која е речено дека му е нужна за да сочинува уметност. Кога Рилке & пишува на грофицата Золмс-Лаубах (3 авг. 1907), “Со недели, освен два кратки прекини, немам проговорено еден единствен збор; мојата самотија конечно ме опкружи и во внатрешноста сум на моите напори како што е сржта во плодот,” самотијата за која тој зборува не е суштествената самотија. Оваа е концентрација.
Самотијата на делото
Во самотијата на делото - уметничкото дело, книжевната работа - откриваме посуштествена самотија. Оваа ја исклучува самозадоволната изолираност на индивидуализмот; нема ништо заедничко со потрагата по единственоста. Фактот дека еден човек одржува цврст, здрав став низ дисциплинираниот тек на денот не ја разорува. Оној кој го пишува делото е ставен настрана; оној кој пишувал е отпуштен. Оној кој е отпуштен, уште и не го знае тоа. Ова незнаење го спасува. Тоа го вознемирува давајќи му сила да издржи. Писателот никогаш не знае дали делото е завршено. Она што го завршил во една книга одново го започнува или го уништува во друга. Валери, славејќи го овој бескраен квалитет во кој делото ужива, сеуште го согледува само најнепроблематичниот аспект. Дека работата е бескрајна, за него значи дека уметникот, иако неспособен да ја доврши, без разлика, може да направи од неа одреден простор на бесконечна задача, чија незавршеност ја развива умешноста на умот, ја изразува оваа умешност, ја изразува развивајќи ја во форма на моќ. Во одреден миг, околностите - т.е. историјата, во ликот на издавачот или зад маската на финансиските неволји, општествените обврски - го изговараат крајот кој недостасува, и уметникот, ослободен од развојот по чиста принуда, го проследува незавршеното другаде.
Бескрајната природа на делото, вака видено, е само бескрај на умот. Умот сака да се исполни себеси во единечно дело, наместо да се опфати себеси во бескрајот на делата и во продолжителното движење на историјата. Но Валери во никој случај не бил херој. Нему му било добро да зборува за сешто, да пишува за сешто: така раштрканиот тоталитет на светот го одвртел од единствената и ригорозна севкупност на светот, од која тој драговолно дозволил да биде одвратен. Итн. скриено зад разновидноста на мисли и предмети.
Меѓутоа, делото - уметничкото дело, книжевната работа - не е ниту завршено, ниту незавршено: тоа е. Она што тоа го кажува е единствено ова: дека е - и ништо повеќе. Над тоа нема ништо. Кој и да сака да го присили да каже нешто повеќе не наоѓа ништо, наоѓа дека тоа кажува ништо. Оној чиј живот зависи од делото, или бидеќи е писател или бидеќи е читател, & припаѓа на самотијата на она кое не изразува ништо освен зборот битие: збор заштитен од јазикот кој го крие, или чини да се појави кога самиот јазик исчезнува во тивкиот простор на делото.
Самотијата на делото го има за своја примарна рамка отсуството на сите дефинирачки критериуми. Ова отсуство ја создава невозможноста кога и да е да се каже дали делото е завршено или незавршено. Делото е без никаков доказ и така како што е, е без никаква корист. Не може да биде верифицирано. Вистината може да го одреди, авторитетите можат да свртат внимание кон него, но постоењето кое тоа така го стекнува не му е грижа. Оваа демонстративност не го прави ниту сигурно ниту стварно - не прави да се манифестира.
Делото, Книгата
За попрецизно да проучиме што ваквите изјави ни навестуваат, можеби би требало да се обидеме да видиме од каде тие потекнуваат. Писателот пишува книга, но книгата сеуште не е дело. Делото постои само кога низ него, и со насилност на почеток прикладен на тоа, зборот битие е изговорен. Ова се случува кога делото станува интимност помеѓу оној кој го пишува и некој кој го чита. Тогаш би можело да се запраша: ако самотијата е ризик на писателот, не ли го изразува тоа фактот дека тој е свртен, ориентиран кон отвореното насилство на делото, од кое тој никогаш ништо не зафаќа освен субститутот - приодот и илузијата во облик на книга? Писателот му припаѓа на делото, но она што нему му припаднува е само една книга, нем збир на стерилни зборови, најбезначајното нешто на светот. Писателот кој ја има искусено оваа празнотија, верува дека само работата е незавршена и мисли дека уште малку повеќе напор, заедно со неколку наклонети мигови, ќе му дозволат нему и само нему да ја заврши. И така тој се враќа на работа. Но она што тој сака сам да го доврши останува непрекинливо; зафатен е со илузорно делување. И делото, најпосле, него не го познава. Тоа се затвора околу неговото отсуство како нелична, анонимна афирмација која е - и ништо повеќе. Токму на ова се мисли со согледувањето дека писателот, бидеќи тој ја завршува својата работа само кога ќе умре, никогаш не си го познава делото. Би требало можеби обратно да се преврати оваа забелешка. Не е ли писателот мртов с# додека делото постои? Тој самиот понекогаш има такво претчувство: впечаток дека е секогаш без работа.
Оваа ситуација е различна од онаа на човекот кој работи и го завршува својот труд само за тој да му побегне преобразувајќи се во светот. Она што човекот го создава поминува низ преобразба, но минува низ оваа промена во светот, и тој одново ја има преку светот. Или во најмала мера може одново да го поседне ако отуѓувањето не е имобилизирано - под експропријација поради профит на други - туку е повеќе продолжено, с# до полната реализација на светот.
Наспроти тоа, она на што писателот цели е делото, а она што го пишува е книгата. Книгата како таква може да стане дејствителна случка во светот (делување кое, сепак, е секогаш воздржано и недоволно), но не е дејствувањето она кон што писателот цели. Туку делото. И она што ја прави книгата замена за делото е доволно да ја направи нешто што, како делото, не произлегува од вистината на светот, но е скоро взалудно, онолку колку што ја нема реалноста на работата ниту сериозноста на вистинските деланија преземени во светот.
Noli me legere*
Истата ситуација може да биде опишана и вака: писателот никогаш не го чита своето дело. За него тоа е нечитливо, тајна. Тој не може да се задржува во негова близина. Тоа е тајна бидејќи тој е одделен од него. Меѓутоа, неговата неспособност да го прочита своето дело не е чисто негативен феномен. Тоа е, повеќе, единствената вистинска врска на писателот со она што го нарекуваме дело. Грубото Ноли ме легере изнедрува, онаму кадешто сеуште е само книга, хоризонт со инаква силина. Ова Ноли ме легере е неуловливо искуство, иако непосредно. Не е тоа силата на забраната, туку, низ играта и смислата на зборовите, непопустливата, дрска потврда дека она што е, во глобалното присуство на дефинитивниот текст, сеуште се воздржува - грубиот и гризечки простор на одбивањето - или го исклучува, со авторитет на рамнодушност, оној кој, запишувајќи го, уште сака и одново да го улови со читање. Невозможноста на прочитувањето е откритие дека сега, во просторот отворен со креација, нема повеќе место за создавање. И за писателот нема друга можност освен да продолжи да го пишува своето дело. Ниту еден човек кој го напишал своето дело не може да остане во негова близина. Бидејќи делото е самата одлука која го отпушта авторот, го отсекува, чини тој да опстане без своето дело. Тој станува инертен безделник од кого уметноста повеќе не зависи.
Писателот не може да престојува