Морис Бланшо: Просторот на книжевноста (Maurice Blanchot: The Space of Literature/L'espace literaire) - книжевна студија (превод од англиски).
ДЕЛОТО И ЗБОРОТ КОЈ ТАЛКА
Што може да се каже на ова место?
Прво, да се обидеме да сумираме неколку црти кои пристапот кон просторот на книжевноста ни овозможи да ги распознаеме. Јазикот на ова место не е моќ; не е моќ да се изрече. Тој не е на наше располагање; во него нема ништо што би можеле да употребиме. Тоа никогаш не е јазикот што го говорам. Јас никогаш не се изразувам себеси со него, никогаш не ви се обраќам на вас, и никогаш не ве повикувам на одговор. Сиве овие црти се негативни по форма. Но оваа негација само го прикрива посуштинскиот факт дека во јазикот на ова место с# се пременува во афирмација: во овој јазик, она што порекнува афирмира. Бидејќи овој јазик говори како отсуство. Без-зборовен, тој веќе говори; кога престанува, продолжува. Тој не е нем, бидејќи во овој јазик тишината говори. Специфичната црта на обичниот јазик е во тоа што слушањето опфаќа дел од самата негова природа. Но на ова место во просторот на книжевноста, јазикот не постои за да биде чуен. Оттаму ризикот на поетската функција. Поет е оној кој го слуша јазикот што чини ништо да не се чуе.
Тој говори, но без никаков почеток. Изјавува, но не упатува назад кон нешто кое треба да биде изјавено, кон нешто бесшумно, како значење зад израз, нешто што би го гарантирало. Кога неутралноста говори, единствено оној кој ја стишува ги подготвува условите за слушање; но сепак, она што може да се чуе е овој неутрален збор кој отсекогаш веќе бил кажан, кој не може да го сопре своето кажување и кому никакво слушање не може да му се придодаде.
Овој е еден збор кој суштински талка, бидејќи секогаш е прогонет од себе. Тој ја означува бесконечно раширливата надворешност која го презема местото на интимноста на изговорениот збор. Наликува на одек, кога одекот не го искажува едноставно гласно она што отпрвин е нераспознатливо промрморено, туку се слева со шепотечката немерливост и е штама која станала одекнувачки простор, надворешност на сите зборови. Но овде надворешноста е празнината, а ехото однапред повторува, „пророчки во отсуството на времето.”
Потребата да се пишува
Потребата да се пишува е поврзана со приодот кон оваа точка на која ништо не може да се стори со зборови. Оттаму илузијата дека доколку човек остане во допир со оваа точка, дури и ако се врати од неа во светот на можноштите, „с#” би можело да се стори, „с#” би можело да се искаже. Оваа потреба мора да биде потисната и воздржана. Во спротивно, таа станува толку опфатна што нема повеќе простор за нејзината реализација. Човекот започнува да пишува единствено кога, миговно, со итроштина, низ поволен изблик на енергија, или преку животните вознемирувања, успева да го избегне овој импулс, оној кого далечинската контрола на делото мора постојано да го буди и да го потчинува, да го штити и да го одвраќа, да го владее и да го искушува во својата ненадвладлива сила. Овој зафат е толку тежок и опасен што секој писател и секој уметник е секогаш изненаден кога ќе го изведе без катастрофа. И никој кој му има погледнато на ризикот во очи не може да се сомнева дека многумина тивко исчезнале. Не дека недостасуваат творечки извори - иако се во секој случај недоволни - но повеќе, силата на поривот за пишување чини светот да исчезне. Тогаш времето ја губи моќта на одлука; ништо навистина не може да започне.
Делото е чистиот круг каде што, дури и додека го пишува своето дело, авторот опасно се изложува, но исто и се заштитува од притисокот кој бара тој да пишува. Оттаму – делумно, во најмала мера - чудесната, немерлива радост, ко Гете што вели, на ослободувањето: очи во очи со самотната семоќ на фасцинацијата со која човек се соочил смело, без да ја предаде или да побегне, но и без да се одрече од сопствената умешност. Ова ослободување, вистина е, ќе биде содржано во затворање на себеси надвор од себе.
За уметникот редовно се вели дека тој наоѓа во своето дело соодветен начин на живеење додека се повлекува од одговорноста на животот. Се вели за него дека се брани од светот во кој да се делува е тешко, дека се устоличува во еден нереален свет каде што тој е врвен владател. Ова е всушност еден од ризиците на уметничката активност: да се изгони себеси од тешкотиите на добата и активното делување во добата без сепак да се откаже од комфорот на светот или од очигледната леснотија на делувањето вон добата. Уметникот често наликува на слабо битие кое се вовлекува во затворениот свет на своето дело, каде што, говорејќи како господар и делувајќи без никакви пречки, тој може да се одмаздува за своите неуспеси во општеството. Дури и Стендал, дури и Балзак поттикнуваат вакви сомненија; Кафка, Хелдерлин - сигурно; а Хомер е слеп. Но оваа перспектива изразува само една страна од ситуацијата. Другата страна е дека уметникот, кој волно се изложува на ризиците на сопственото искуство, не се чувствува слободен од светот, туку поскоро лишен од него; тој не чувствува дека е свој господар, туку повеќе дека е отсутен од себеси и изложен на барања кои, прогонувајќи го надвор од животот и живите, го отвораат кон мигот во кој не може да стори ништо и не е веќе себеси. Тогаш Рембо бега во пустината од одговорноштите на поетскиот избор. Тој ги закопува својата имагинација и слава. Му вели „адиеу” на „неможното”, исто како Леонардо да Винчи и под скоро исти услови. Тој не му се враќа на светот; тој се засолнува во него; и малку по малку неговите денови, одтогаш посветени на сувопарноста на златото, му сочинуваат засолниште во одбранбена заборавност. Ако е тоа точно, како што предаваат некои извори полни сомнеж, дека во своите последни години тој не можел да поднесе ниту споменување на своето дело или дека постојано се нарекувал „апсурден, смешен, одвратен,” насилноста на ова порекнување, одбивањето да се потсети на себеси, укажува на ужас кој тој сеуште го чувствувал и на